• Subscribe to our newsletter and never miss a single post - for FREE
Customs, Lifestyle

Maliwu yo Tsheketa no Garingeta

Vatsonga a va hungusa kumbe ku xuxa hi ku garigetelana no tsheketelana. Ku hungasa ko tani a swi endla leswaku munhu a va na mianakanyo yo olova, no twisisa swilo hi ku hatlisa.

NKARHI WO GARINGETELANA NO TSHEKETELANA

Hi kuya hi Vutsonga, swa yila ku garingeta no tsheketela dyambu xilo holo hosii! Va ri loyi a endlaku tano, mutswari wa yena wa xinuna (Tatana) u ta guvukela misisi exikosini xa yena. Swisiwana (lava va loveriweke hi vatswari) swi garingeta hikuva swona a swi nge yileriwi hi chumu, kambe ntlimbo i ku swi ta garingetela kumbe tsheketelela va mani hikuva lava va hanyeriweke va chava ku yileriwa. Ku chava swiyila swi endla leswaku vanhwana na majaha va endla migingiriko hikwayo ya le kaya loko dyambu ra ha vona.

KU HAMBANA KA MIGARINGETO NA MITSHEKETO


MIGARINGETO

Migaringeto i swiphemu leswi Vatsonga va hleyelanaku swona loko va ri eku xuxeni. Swiphemu leswi swi munhuhatwa swiharhi, swi endla I nga ku kova vanhu hi ku tirhisa marito mo fana na vo Kokwani N’wa-Nghala, N’wa-Pfundla, Kokwani N’wa-mfenhe, N’wa-Mhuti etc. Loko munhu a sungula ku hlayela vanhu xiphemu (ku garingeta) u sungula hi ku garingani wa garingani, ivi va yingiseri va garingeto wa lowo va pfumela va ku: Garingani!

Mugaringeti wa engeta nakambe a ku: Garingani wa garingani. Vayingiseri va pfumela na kambe va ku: Garinganiii! Ku kombisa leswaku mianakanyo hikwayo yi le ka mugaringeti. Mugaringeti u ta vula nhlokomhaka, leyi a lavaku ku garingeta hi yona. Hi xitalo nhlokomhaka kuva swihari leswi a lavaku ku vulavula hi swona.

  • Xikombiso: a ku ri N’wa-Pfundla na N’wa-Mhuti.

Vayingiseri va pfumela nakambe va ku garingani, ku kombisa leswaku va na torha ro yingisela. Mugaringeti u ta vula leswaku va twananile yini kumbe va endla yini N’wa-pfundla na N’wa-Mhuti.

  • Xikombiso: Va twana leswaku va huhwa hi ku tselekana.

Vayingiseri va ta pfumela na kambe va ku garinganiii! Mugaringeti u ta vula nakambe ntwanano, wa swimunhuhatwa leswi swimbhirhi.

  • Xikombiso: N’wa-pfundla xi ku ku sungula xona ku tselekiwa.

Vayingiseri va ta pfumela nakambe va ku garinganiiii! Muhlayi u ta sungula ku byela vayingiseri leswaku ku ve ku humelela eku tselekaneni ka vona. Kasi vayingiseri vona va ta miyerisa sweswo ku kondza a heta ku avela leswinga humelela. Loko mugaringeti a hetile ku garingeta u ta ku Phuuuu (a phela marha) Choyoyoyooo (a seletela). Ivi a vula xilo lexi a xi tsakelaku, hi xitalo ku tirhisiwa tinyeleti, n’weti, dyambu, mapapa.

  • Xikombiso: phuuu Choyoyoyooo, xa mina i dyambu.

Loko va ri endzilweni, ku pheleriwa kala ra dzilo va ku (phuuu choyoyoyooo), ivi vayingeseri na vona va ta vula ku phuuu choyoyoo ivi wun’wani na wun’wani u ta langha lexi a xitsakelaku. Loko va phela marha va seletela, kumbe loko va phelela endzilweni, va ri va endlela leswaku va nga etleli va lorha swilo kumbe swiharhi leswi va hlayeriweke swona, hikuva swin’wani swa chavisa.


MITSHEKETO

I tinhlamuselo ta swilo swo karhi kumbe swiga-ririmi swa Xitsonga leswi Vatsonga va vhumbhisanisaku swona. Mutsheketi loko a tsheketa u sungula hi ku; tsheke tseke tsheke, ivi a vula xiga-ririmi, kumbe nhlamuselo yo karhi.

  • Xikombiso: Tsheke tsheke tsheke xo ba eeeee.

Lava va tsheketeleriwaku va ta vhumbha leswaku I yini lexi baku munhu a ku eeee.

Xikombiso: va ta ku, Xigodo. Loyi a nga kuma swona, ku tsheketa yena. Kambe loko mi tsandzeka ku kuma nhlamulo, mutsheketi u ta mi byela nhlamulo ivi a ya mahlweni a tsheketa nakambe. Nkarhi wun’wani a ku endliwa mintlawa yimbirhi ku phikizaniwa hi ku tsheketa. Loko va swi lava vanhwanyana va va eka ntlawa wa vona, ivi Majaha va va eka ntlawa wa vona, kumbe va tsemelana hi ku ya hi miganga. Lava va nga ta hluriwa va vuriwa leswaku va ya etlela na xinyele.

Munhu wun’wani na wun’wani wa garingeta kumbe ku tsheketa, a swi yili. Kambe va kokwani, Hahani, na van’wani lava nkulu hi vona va dyondzisaku lava vantsongo, “mitsheketo” na “migaringeto” ku endlela leswaku, loko va tshamile hi xi vona va ta xuxa hi swona. Loko va karhele ku hlayelana mitsheketo na migaringeto, ka swathaniwa, ku endlela leswaku un’wani na wun’wani a ta famba hi ku tsutsuma a kongoma laha a khudzehelaku kona.

Image source: Twitter (Mzilikazi wa Afrika) 

 
Previous ArticleNext Article

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *