• Subscribe to our newsletter and never miss a single post - for FREE
Tinxaka ta Vutsonga, VVX

Tinxaka ta Vutsonga:  Khosa – “Dyambu ra mumu!”  

Va ka Khosa, i Vatsonga lava nyimba ya vona yi humaka ka Vambayi. Vambayi i vanhu lava nga ta va huma hi mhiri wa lwandle ku suka evuxeni-xikarhi bya tiko-nkulu Afrika. Ku na lava vulaka ku Vakhosa i Vangoni, hikanyingi swi vuriwa hi vanhu lava va lavaka ku engetela nhlayo ya Vangoni, ngopfu erixakeni ra Vatsonga. Vakhosa i Vambayi. Vambayi va hambaneke ngopfu na Vangoni. Vambayi va fike la Dzongeni-vuxa khale ngopfu, na Vangoni va nge se fika. Ntlawa un’wani wa Vambayi erixakeni ra Vatsonga, i Vahlave. Ririmi ra Ximbayi, a ra ha ri kona, Vambayi votala namutlha va vulavula Xitsonga, isiXhosa, na isiSwati.

Rito Khosa, ri vula ndzilo hi Ximbayi.

Mfunghu-nkulu wa ka Khosa, i dyambu.

Dyambu ri na xivumbeko-ntumbuluku xa ndzilo.

Dyambu, eka ntumbuluku, ri yimela ndzilo.

Va ka Khosa, va dya swa le matini, va yirisa ntsena ncila wa ngwenya.

Xitlhokovetselo xa Vakhosa:

Ripanga, ro xeka homu na rhole!

Mavona kule, Mahlongola-n’weti , Magelevendze, Makula-nhloko, Mubarhule, Makula-nkondzo, Xirima-ribye, Manantswa munyu Emajekejekeni, Xingwingwa vusiku, Matlakula-Tinungu, Wo nyima hi nkombe, Mahumula hi ku etlela, Ma ta na hunguva, Mahlota-vusiku, Marimbela yindlu, Hi dzovo ra ngwenya, Khovota vanhu, Wa ka ntila a wu landziwi, Wu tsandze Vangoni na Vanyombozi!

Muxini!

Mudyi wa swidluwani a tlhe a tola miri, Ndzilo wa ndzhongo, Mhangani yo bava, Gama ra ntima, Matlhavela ku tshika, Xivumbela tsukutsa, Xivumbela vurhena, Mutsemi wa swikhono, Nghomu-nghomu, Nhlanga wa mavele, Wa Nkanyi wo sihalala, Dyambu ra mumu, Xihuhuri xa Dzonga!

Xo sungula, Khosa, i vito ra nyimba (laha ku nga na swivongo swo tala ngopfu leswi nga marhavi ma ka Khosa) hala tlhelo i vito leri tirhisiwaka tani hi xivongo. Vakhosa votala, va kumeka exikarhi ka milambu ya Vembe na Nkomati. Kambe va kumeka na le ka matlhelo hinkwawo ma milambu yaleyi, kambe hi nhlayo leyi nga leyintsongo, ku ringanisiwa na liya yo sungula, na swona hi ku hangalaka va kumeka etindhawini to tala. Nhlayo yo tala ya va ka Khosa, va vulavula Xitsonga xa ririn’wana ra Xidzonga. Hi lexi endlaka, van’wani va vatsari, ngopfu vaneri, a va vula Vakhosa va ku i Vadzonga, kasi hi ntiyiso wa kona, rito Vadzonga ri vula vavulavuli va Xidzonga, swi nga ri mhaka ku munhu i wa nyimba yihi ya Vatsonga.

Khosa i xivongo lexikulu, lexi nga na marhavi mo tala swinene. Khosa i yin’wani ya tinyimba letikulu (hi nhlayo ya vanhu) eka rixaka ra Vatsonga. Vakhosa van’wani va hangalake hi matiko, na le tinxakeni; ku hangalaka ka vona ku na swivangelo swo hambana, na swona ku humelela hi minkarhi yo hambana.

Tihosi ta ka Khosa:

  • Hosi Hubyanyana

Hi kwalomuya ka malembe ya va 1670, Hosi Hubyanyana a ku ri hosi ya ndhuma ya ka Khosa, loyi a a rhangela tiko tani hi mufambisi wo hlohlotela mabindzu exikarhi ka vanhu va yena na van’wamabindzu va le Arabia, China, India, Holland, Britain, Portugal. Hosi Hubyanyana, hi vona va nga vumba rixaka ra ka Khosa, ngopfu hi tlhelo ro hlanganisa tinyimba na marhavi, na ku simeka mfumo-xivongo wo tiya. A ku ri munhu loyi a a chaviwa no xiximiwa, hi matimba ya yena yo nisa mpfula. Valala va vona a va chava matimba ya vona yo dyisana hi tingwenya. A ku vuriwa nakambe ku a ku ri munhu wo kota ku nisa hunguva hambi dyambu xi lo hosi!

  • Hosi Njonjela

Misava ya vona hi leyi ku nga endliwa ndzilikani wa Mozambique na Transvaal eka yona. A ku ri hosi ya vurhena, vululami na vutlharhi. Hosi Njonjela i wa rhavi ra yona yindlu leya ka Hosi Magutsulani.  Hosi Njonjela hi vona va nga hlanganisa rixaka ra ka Malwani (Munisi) na ra ka Khosa ku va rixaka leri tiyeke, leri nga hetelela ri vuriwa ku i Vahlanganu, hi ku vula ririn’wani leri vulavuriwaka le Sabie, Mpumalanga.

  • Hosi Xisungele

A ku ri hosi leyi a yi dume ngopfu hi ku hlota tindlopfu, na ku lwa tinyimpi. Hi yona yindlu ya Mbhokota, ya Mukhatini. Hi yona yindlu ya Ndhambi. Mfumu xivongo wa ka Mbhokota Khosa lowu nga le Nhlengweni, le Musanjena, i rhavi rin’we na lowu wa ka Xisungele. Hosi Xisungele, a ku ri hosi leyi a yi ri na vuxaka ngopfu na va ka Valoyi, ngopfu Hosi Chaki. A ku ri hosi leyi na yona a yi ri na matimba yo nisa mpfula.

  • Hosi Magutsulani wa Matsuvani

Tatana wa Hosi Magutsulani i Hosi Hubyanyana, kambe hayi Hosi Hubyanyana luya wa malembe ya va 1600s. Hosi Magutsulani va fume hi kurhula ngopfu. A va ri na ndhuma yo nisa mpfula na ku endla mabindzu tiko ri tsaka hi ku fuma ka vona. A va endla mabindzu na tinxaka hinkwato;  Vakaranga, MaArab, Mabaniyani, Maputukezi, Manghesi etc, kambe va arile eku Valungu va simeka tikereke etikweni ra vona. Hi vona va nga simeka ntsindza wa le Khoseni lowu wa ha tirhaka na namutlha. Hi vona vo veleka Hosi Phukwana, Hosi Magudzu, Hosi Mafavaze, Hosi Xongela na Hosi Xipisani. Yindlu ya Hosi Magutsulani hi yona yi hlayisaka Nkanyi lowuya wu nga le Magudu.

  • Hosi Phukwana

N’wana Hosi Magutsulani, a ku ri hosi yo fuma hi ku rhula na vutlharhi. Hi yona hosi leyi nga sirhelela tiko ra ka Khosa, na rixaka ra ka Khosa, eka dzolonga na tihanyi ta Vangoni va ka Nxumalo. Hosi Phukwana na Hosi Xisungele, na Hosi Mbhokota, va pfuka va yima, va tamela matlharhi, va hlula Soshangani a ke a tsutsuma na Mabulandlela ma yena. Hosi Phukwana va fume ku suka kwalomuya ka malembe mo ringana kumbe ku hundza 25, va love hi kwalomuya ka malembe ma le xikarhi ka 1860 ku ya ka 1862.

  • Hosi Magudzu

N’wana Hosi Phukwana, va fume ku sukela 1862 ku ya fika 1885, va fume hi nkarhi wa mikitsikitsi ya Vangoni. Va lwe ngopfu na Mawewe n’wana Soshangani. Hosi Magudzu va ya landza Muzila le ka Jiwawa eXipilongo, ku a ta tirhana na makwavo wa yena. Hosi ya vurhena ya le Khoseni. Muhlayisi na musirheleli wa Nkanyi lowuya wa gandzelo.

  • Hosi Mafavaze

I makwavo wa Hosi Magudzu, va fuma va khomela Hosi Xongela, tani hi leswi a ha ri ntsongo. Hosi Mafavaze a ku ri nala lonkulu wa Nghunghunyani hosi ya Vangoni va ka Amashangaan. Va fume mune wa malembe, 1885-1889.

  • Hosi Nchongi

Un’wani wa vamakwavo va Hosi Magudzu, loko Mafavaze a susiwa ka vuhosi, Hosi Nchongi va khomela Xongela nakambe, tani hi ku Hosi a yi nga se kula. Hosi Nchongi va kuceteriwe no pfuniwa hi Nghunghunyani ku teka vuhosi hi lembe ra 1889. Va fume ku ya fika lembe ra 1892.

  • Hosi Xongela

N’wana hosi Magudzu, loko va teke vuhosi bya vona, va ye emahlweni no tiyisisa ku va nga fumiwi hi Vangoni. Hi lembe ra 1895, Nghunghunyani a rhumela nyimpi ku ya lwisa Xongela, nyimpi ya Nghunghunyani yi hluriwa. Hosi Nchongi se a va nga ha ri na matimba, na swona tindhuna to tala a tiseketela Hosi Xongela. Hosi Xongela, a va lwisiwa hi Vangoni na hi Maputukezi. Loko Maputukezi ma lwa na Vangoni hi August 1895, Hosi Xongela a va nghenelelangi. Ivi hi October 1895, Nghunghunyani a rhumela nyimpi yo hlasela Hosi Xongela, yi hluriwa nakambe.  Hi lembe ra 1896, Hosi Xongela va lwa na Maputukezi, va khomiwa va ya khotsiwa. Va tlhe va humesiwa, kambe hi ku ala ku hluriwa, va tlhe va yi susa vhuthu, va khomiwa nakambe hi lembe ra 1897. Hosi Xongela va love hi lembe ra 1898, Maputukezi swa endleka va lo va chelela hi ku tirhisa vaxengi.

  • Hosi Xipisani

Va fumi hi lembe ra 1898, i makwavo wa Hosi Xongela, va teka vuhosi, va ya emahlweni va lwa na Maputukezi, nyimpi yi tikisa ngopfu, mfumu-xivongo wa ka Khosa wu ya hluriwa hi lembe ra 1904, loko Hosi Xipisani va tsutsumela eka vamakwavo le ka Hosi Njonjela, lava se a va hoxiwe ka ndzilikani wa Transvaal.

Vakhosa votala va tiveka hi swivongo leswi:

Khosa, Lipanga, Ripanga, Malaze, Masiya, Cambale, Mbhanyele, Mpeti, Mahungele, N’wayila, Masuluke, Nsumbani, Marimani, Ndhuvani, Rikhotso, Matsuvani, Xitsuvule, Dzimba, Hlavangwani, Hubyanyani, Mpandzeni, Likula, Ntsandzani, Mphambi, Matlolo, Malaxwani, Munghale, Xihawu, Mpapele, Mkhatini, Mahlase etc.

Van’wani va ka Khosa, lava nga KZN va tirhisa swivongo leswi: Mahlase, Sibisi, Ziqubu, Mlotshwa na Biyase.

Vakhosa va ndhuma:

  • Hosi Magudzu.
  • Hosi Xisungele.
  • Ungulani Ba ka Khosa, mutsari wa ndhuma wa le Mozambique.
  • SJ Khosa, nsini ya ndhuma ya vuyimbeleri bya tikhwayere.
  • Adriano Maleyane, Holobye wa swa timali eMozambique.

To contribute to the subject submit content to admin@vivmag.co.za

 
Previous ArticleNext Article